2026-01-16 23:17:49
Τομέας Φυσικής ΣΕΜΦΕ ΕΜΠ
Ο τομέας Φυσικής αποφάσισε σήμερα να τιμήσει τον μεγάλο φυσικό στο πεδίο της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας Αχιλλέα Παπαπέτρου, προτείνοντας να ονομαστεί ο δρόμος που βρίσκεται βόρεια του κτιρίου Φυσικής προς τιμήν του.
Ο Αχιλλέας Παπαπέτρου ήταν καθηγητής στο ΕΜΠ από το 1940 - 1946, οπότε εκδιώχθηκε για τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Αυτό είχε το (καλό) αποτέλεσμα να ακολουθήσει μια σημαντική καριέρα στο εξωτερικό, αρχής γενομένης με τη συνεργασία του με τον Erwin Schrödinger στο DIAS του Δουβλίνου.
Το έργο του είναι πολύ μεγάλο και σημαντικό, ενδεικτικά αναφέρονται οι εξισώσεις Mathisson–Papapetrou–Dixon equations, η λύση Majumdar–Papapetrou solution, και οι συντεταγμένες Weyl−Lewis−Papapetrou.
Ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο για αυτόν, με πολλά ανέκδοτα, έχει γραφτεί από τον Ομότιμο Καθηγητή του τομέα και πρώην Αντιπρύτανη Εμμανουήλ Δρη:
============================================
Ο Αχιλλέας Παπαπέτρου γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1907 στην Κάτω Τζουμαγιά (ή απλώς Τζουμαγιά) Σερρών. Σήμερα η Τζουμαγιά λέγεται Ηράκλεια. Ο πατέρας του ήταν δάσκαλος.Η Άνω Τζουμαγιά ανήκει στη Βουλγαρία. Τότε η Βόρεια Ελλάδα ήταν ακόμη υπό την Οθωμανική κυριαρχία. Ο Παπαπέτρου πέθανε στο Παρίσι, 12 Αυγούστου 1997. Κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο η οικογένειά του αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Τζουμαγιά, που τότε είχε ενωθεί με την Ελλάδα, αλλά επέστρεψε μετά τον πόλεμο. Ο Παπαπέτρου τέλειωσε το (εξατάξιο) Γυμνάσιο Σερρών το 1925. Ως μαθητής έδειξε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τα μαθηματικά και τη φυσική με τα οποία ασχολιόταν ιδιαιτέρως. Μετά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση πήγε στην Αθήνα όπου σπούδασε στο Ε.Μ.Πολυτεχνείο Μηχανολόγος- Ηλεκτρολόγος Μηχανικός. Αποφοίτησε το 1930, εργάστηκε για λίγο ως Μηχανικός και διορίστηκε βοηθός στην έδρα των Μαθηματικών στο Ε.Μ.Πολυτεχνείο.
Δεν τον χωρά ο περιορισμένος εκείνη την εποχή ελληνικός ακαδημαϊκός χώρος. Οι φιλοδοξίες του για έρευνα είναι πολύ μεγάλες. Βρίσκει χρηματοδότηση και το 1934 μεταβαίνει στο Πανεπιστήμιο της Στουτγκάρδης (Stuttgart) στη Γερμανία για να εκπονήσει διδακτορική διατριβή. Δεν είναι τυχαία η επιλογή της Γερμανίας, στο μεσοπόλεμο ήταν το κέντρο της επιστημονικής πρωτοπορίας. Σημειώνομε ότι δεν επηρεάστηκε από το γεγονός ότι πηγαίνει σε μια χώρα όπου το ιδεολογικοπολιτικό κλίμα είναι τελείως αντίθετο με τις δικές του πεποιθήσεις. Εργάζεται υπό την επίβλεψη του καθηγητή Πωλ Έβαλντ (Paul Ewald), από τα μεγαλύτερα ονόματα στην Κρυσταλλογραφία. Το θέμα της διδακτορικής του διατριβής είναι στην περιοχή της Φυσικής Στερεάς Κατάστασης (Solid State Physics), συγκεκριμένα: Ανάπτυξη Κρυστάλλων Δενδριτικής Μορφής. Πήρε το διδακτορικό του το 1935. Όπως αναφέρει ο καθηγητής του Paul Ewald, στον τιμητικό τόμο για τον Παπαπέτρου με αφορμή τη συνταξιοδότησή του (1977) , είχε εξαιρετική μεθοδικότητά στο πειραματικό μέρος και χαρακτηρίζει την εργασία για το διδακτορικό του ως κλασική. Κάνει εντύπωση το σχόλιο του Ewald γιατί ο Παπαπέτρου είναι γνωστός ως Θεωρητικός Φυσικός και όχι ως Πειραματικός Φυσικός. Όμως η Φυσική Στερεάς Κατάστασης δεν φαίνεται να τον ενθουσιάζει, τον γοητεύει ο τομέας της Θεωρίας της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν , Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας (1905) και Γενική Θεωρία της Σχετικότητας (1915). Στην Στουτγκάρδη γνωρίζεται με έναν βοηθό του Paul Ewald, τον Χέλμουτ Χονλ (Helmut Hoenl). Οι δυο τους ενδιαφέρονταν για τον τομέα της Σχετικότητας και εργάστηκαν μαζί πάνω σε διαφορικές εξισώσεις κίνησης σωματιδίων με ιδιοστροφορμή, σπιν, με χρήση της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Μετά το διδακτορικό, 1935, γύρισε στην Ελλάδα και διορίστηκε επιμελητής στο ΕΜΠολυτεχνείο, στη Σχολή Μηχανολόγων-Ηλεκτρολόγων Μηχανικών. . Το 1939 εκλέγεται Καθηγητής Φυσικής στο ΕΜΠ και διορίζεται σε αυτή τη θέση το 1940.
Κατά τη διάρκεια της Ναζιστικής κατοχής συνέχισε να διδάσκει και συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση κατά των κατακτητών, οργανωμένος στο Ε.Α.Μ. (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο). Διοργάνωσε τα πρώτα σεμινάρια Σχετικότητας στην Ελλάδα, πράγμα πρωτοποριακό ακόμη και για τα διεθνή δεδομένα της εποχής. Προϊόν της διδασκαλίας του στο Πολυτεχνείο είναι η συγγραφή ενός βιβλίου, Μαθήματα Ατομικής και Πυρηνικής Φυσικής, εκδόθηκε το 1946.
Το βιβλίο είναι γραμμένο σε απλή δημοτική γλώσσα, πράγμα που δεν γινότανε ούτε στα μεταγενέστερα πολλά χρόνια, όταν κυριαρχούσε η απλή καθαρεύουσα. Επίσης στον πρόλογο φαίνεται με σαφήνεια η προτίμηση του συγγραφέα για τον Διαλεκτικό Υλισμό στην ερμηνεία της εξέλιξης της Επιστήμης. Ακόμη διαφοροποιείται από άλλους της εποχής του, στο ότι αναγνωρίζει και δικαιολογεί τη χρήση περισσότερων μαθηματικών στη νεότερη Φυσική. Πολλοί θεωρούσαν ότι έτσι μαθηματικοποιείται η Φυσική. Με αυτό το πνεύμα δεν κάνει εκλαΐκευση στα μαθήματά του. Εξακολουθεί να εργάζεται σε θέματα της Γενικής Σχετικότητας αποκομμένος από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Δημοσιεύει εργασίες του στα πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών στα Γαλλικά. Το όνομα του Παπαπέτρου εμπλέκεται στην εκτέλεση από τον ΕΛΑΣ, των καθηγητών του Πολυτεχνείου Ι. Θεοφανόπουλου και Σπ. Κορώνη. Ο καθηγητής Γ. Σαρρόπουλος πέθανε από τις κακουχίες (μετά τον επαναπατρισμό του) από την ομηρία του από τον ΕΛΑΣ. Είναι δύσκολο σήμερα να καταλάβομε τι γινότανε την εποχή εκείνη στην ελληνική κοινωνία και στο χώρο του Πολυτεχνείου. Οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις ήτανε τρομερές. Σημαντικοί καθηγητές του ΕΜΠ όπως ο Ν. Κριτικός (Μαθηματικός) υπερασπίζονται τον Παπαπέτρου θεωρώντας την κατηγορία ως σκευωρία. Τελικώς επικρατεί η άποψη της αντίθετης μερίδας καθηγητών και ο Παπαπέτρου απολύεται από τη θέση του Καθηγητή, 1946. Μετά την απόλυσή του, με τη σύσταση του καθηγητή του Πωλ Έβαλντ δέχτηκε πρόσκληση από τον Ερβιν Σρέντινκερ (Erwin Schroedinger, νόμπελ Φυσικής για την Κβαντομηχανική), τη δέχτηκε και έγινε επιστημονικός συνεργάτης στο περίφημο Ινστιτούτο Ανωτέρων Μελετών του Δουβλίνου της Ιρλανδίας (Dublin Institute for Advanced Studies), όπου ήταν διευθυντής ο Σρέντινγκερ.
Εργάστηκε μαζί του πάνω σε Ενοποιημένες Θεωρίες Πεδίου. Όμως παράλληλα εργάστηκε και στο αγαπημένο του θέμα, τη Γενική Σχετικότητα. Το 1948 δέχτηκε πρόσκληση και πήγε στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ στην Αγγλία όπου έμεινε μέχρι το 1952. Εκεί συνέχισε την έρευνά του πάνω στη Σχετικότητα με πολύ σημαντικές επιστημονικές εργασίες. Συνεργάστηκε με δυο διάσημους Φυσικούς τον Leon Rosenfeld (Βέλγος Θεωρητικός Φυσικός σε πολλά πεδία της Φυσικής) και τον P.M.S. Blackett πειραματικό φυσικό (Νόμπελ 1948, έρευνα με κοσμικές ακτίνες). Το 1952 δέχτηκε πρόσκληση και πήγε στο (τότε) Ανατολικό Βερολίνο ως ερευνητής στο Ινστιτούτο Μαθηματικών Ερευνών της Γερμανικής Ακαδημίας Επιστημών. Εκεί δημιούργησε μια ερευνητική ομάδα για τη Σχετικότητα. Το 1957 διορίστηκε καθηγητής Θεωρητικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ (Humboldt University). Συνεργάστηκε κυρίως με νέους ερευνητές τους οποίους εκπαίδευσε. Μερικοί έγιναν σημαντικοί στη Σχετικότητα. Την ακαδημαϊκή χρονιά 1961-1962 πήγε στο Παρίσι στο Ινστιτούτο Henri Poincare του CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής έρευνας). Το 1962 μετακινείται στο εν λόγω ινστιτούτο σε θέση Διευθυντή Ερευνών όπου παρέμεινε μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1977. Το 1967 απέκτησε και τη Γαλλική υπηκοότητα (μαζί με την Ελληνική). Αιτία γι’ αυτό ήταν η επιβολή Δικτατορίας στην Ελλάδα. Θεώρησε πως ένεκα των πεποιθήσεών του δε θα γινόταν ξανά δεκτός στην πατρίδα του. Το 1975 έγινε διευθυντής του Εργαστηρίου Θεωρητικής Φυσικής στο παραπάνω Γαλλικό Ινστιτούτο. Ο Παπαπέτρου υπήρξε επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πρίνσετον (1964-1965) των ΗΠΑ, στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης (1970-1971) της Αυστρίας και στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης (1972) των ΗΠΑ. Στη Βοστόνη έδωσε διαλέξεις που το 1974 οδήγησαν στην έκδοση βιβλίου του στα Αγγλικά με τίτλο Διαλέξεις στη Γενική Σχετικότητα (Lectures on General Relativity). Πρόκειται για ένα πολύ καλό βιβλίο που αποτελεί μια συνοπτική θεώρηση της Γενικής Σχετικότητας. Αξίζει να τονίσομε πως ο Παπαπέτρου εργάστηκε θεωρητικά και πάνω σε βαρυτικά κύματα και τους ανιχνευτές τους. Η επιβεβαίωση της ύπαρξής τους έχει οδηγήσει σε δυο βραβεία Νόμπελ σχετικά πρόσφατα. Ο Παπαπέτρου με τη γυναίκα του την Κούλα φιλοξένησαν πλήθος Ελλήνων νέων Φυσικών όταν ήταν στο Παρίσι. Κέρδισε με τον χαρακτήρα του την αγάπη και την εκτίμηση των συναδέλφων του και των μαθητών του. Είναι εντυπωσιακό το ότι ενώ βρίσκονταν στην Ανατολική Γερμανία του επέτρεψαν να πάει στις ΗΠΑ το 1959, μέσα στον ψυχρό πόλεμο και με τη σειρά τους οι ΗΠΑ τον δέχτηκαν. Αυτό δείχνει το υψηλό επιστημονικό του κύρος διεθνώς. Για τη μεγαλοψυχία του απέναντι στους συναδέλφους του, στο βιβλίο του Κιπ Θορν (Νόμπελ Φυσικής για τα βαρυτικά κύματα, 2020) με τίτλο Μαύρες Τρύπες και στρεβλώσεις του
Χρόνου, αναφέρεται το εξής περιστατικό: Στο Συμπόσιο για Σχετικιστική Αστροφυσική του Τέξας (ΗΠΑ), το 1963 έκαμε μια ανακοίνωση διάρκειας 10 λεπτών ο Ρόυ Πάτρικ Κερ. Εκείνη την εποχή η μόδα για την έρευνα σε αυτό το πεδίο δεν σχετίζονταν με το πολύ μαθηματικό θέμα που ανακοίνωνε ο Κερ. Πολλοί βγήκαν από την αίθουσα, άλλοι ψιθύριζαν μεταξύ τους και άλλοι μισοκοιμότανε. Ο Παπαπέτρου κορυφαίος σχετικιστής παγκοσμίως έγινε άξαλλος. ΄Οταν ο Κερ τέλειωσε την ομιλία του ο Παπαπέτρου ζήτησε το λόγο και με έντονο ύφος εξήγησε τη σπουδαιότητα του αποτελέσματος του Κερ. Είπε πως ο ίδιος και άλλοι προσπαθούσαν επί 30 χρόνια, χωρίς επιτυχία, να βρουν μια λύση των εξισώσεων της Γενικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν που να είναι του τύπου που βρήκε ο Κερ. Σήμερα η λύση Κερ είναι παγκοσμίως γνωστή και έχει μεγάλη αστροφυσική αξία αφού σχετίζεται με τις Μαύρες Τρύπες όταν περιστρέφονται (συστρέφονται). Οι Θορν και James Bardeen έχουν δείξει ότι κάθε μαύρη τρύπα αργά ή γρήγορα αποκτά σημαντική συστροφή.
Θα πω δυο λόγια που σχετίζονται με τον Παπαπέτρου για τα οποία έχω μια πιο άμεση γνώση. Έχω ακούσει από το Δημήτρη Χριστοδούλου ότι το 1968 στο σπίτι του Παπαπέτρου στο Παρίσι συναντήθηκαν ο John Wheeler καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πρίνσετον (ΗΠΑ), ο Παπαπέτρου και ο μικρός μαθητής, κάπου 17 ετών, της προτελευταίας τάξης του τότε εξαταξίου γυμνασίου Δημήτρης Χριστοδούλου (φυσικά με συνοδό). Η συνάντηση είχε προγραμματιστεί από τον Γουίλερ επειδή του είχαν γράψει σχετικά με τον ιδιοφυή μαθητή το «Δημητράκη». Ο Γουίλερ θα επισκέπτονταν τον φίλο του Παπαπέτρου και έτσι έγινε η συνάντηση. Οι δυο επιστήμονες μίλησαν με το μικρό Χριστοδούλου. Συνάντησα λίγο καιρό πριν (1967) το Χριστοδούλου στο Δημόκριτο (τον έφερε η μητέρα του). Διαπίστωσα ότι ήξερε μαθηματικά και φυσική που εμείς τότε μαθαίναμε μετά την αποφοίτησή μας από το Φυσικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Φαίνεται ο Παπαπέτρου ήταν αυτός που κατάλαβε πως ο Χριστοδούλου είχε κλίση κυρίως στα Μαθηματικά. Τελικώς έγινε δεκτός ως φοιτητής στο Πρίνσετον χωρίς το απολυτήριο της Μέσης Εκπαίδευσης. Σε τρία περίπου χρόνια πήρε και διδακτορικό σε θέμα που σχετίζεται με μαύρες τρύπες. Επιβλέπων ήταν ο Γουίλερ ο οποίος είχε επιβλέψει και το διδακτορικό του Feynman (Νόμπελ 1965). Ο Χριστοδούλου ασχολήθηκε με Γενική Σχετικότητα και μερικά χρόνια αργότερα βρήκε, θα λέγαμε, τον εαυτό του (θυμηθείτε τι είπε ο Παπαπέτρου) και εμβάθυνε κυρίως σε μαθηματικά, λύνοντας εξαιρετικά δύσκολα προβλήματα. Είναι από τους διασημότερους σύγχρονους μαθηματικούς του κόσμου.
Το 1972 ήμουν μεταπτυχιακός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο Syracuse (ΗΠΑ). Ένας από τους καθηγητές μου ήταν ο διάσημος σε θέματα Σχετικότητας Peter Bergmann. Είχε υπάρξει συνεργάτης του Αϊνστάιν. Ήταν το μεγαλύτερο όνομα Φυσικού στο Φυσικό Τμήμα του Πανεπιστήμιο των Συρακουσών. Εκείνη τη χρονιά κάλεσε τον Παπαπέτρου που ήταν φίλος του και μας έδωσε μια διάλεξη. Μέχρι τότε είχα ακούσει πως ο Παπαπέτρου είχε απολυθεί από το ΕΜΠ λόγω των πολιτικών πεποιθήσεών του αλλά δεν ήξερα αρκετά για το επιστημονικό του μέγεθος. Ο Bergmann παρουσίασε τον φίλο του Αχιλλέα εκθειάζοντάς τον. Θυμούμαι πως εκτός των άλλων, είπε πως και οι δυο είχαν προτείνει παρόμοιες εκδοχές θεωριών βαρύτητας αλλά ο Αχιλλέας τον πρόλαβε και την πρότεινε λίγο καιρό πριν από εκείνον. Στη συνέχεια ο Παπαπέτρου μας μίλησε για βαρυτικά κύματα και την επίδρασή τους σε ανιχνευτές της εποχής εκείνης. Η ύπαρξη των βαρυτικών κυμάτων πιστοποιήθηκε κάπου 45 με 50 χρόνια μετά. Ο Παπαπέτρου μου φάνηκε ένας ήρεμος συμπαθής άνθρωπος, αυτό που λέμε γλυκός άνθρωπος.
Μια άλλη μου εμπειρία ήταν όταν το 1998 μίλησα στο τηλέφωνο με τη γυναίκα του την Κούλα λίγο μετά τον θάνατό του. Χρειαζόμουν μια φωτογραφία του για να βάλω σε ένα βιβλίο Φυσικής για τη Μέση Εκπαίδευση που γράψαμε τότε. Η Κούλα Παπαπέτρου ήτανε βοηθός στο Πολυτεχνείο, συμμετείχε στην εργαστηριακή άσκηση των φοιτητών, όταν ο άνδρας της ήτανε Καθηγητής. Μου έκανε την ερώτηση : ποιος κάνει τώρα τα εργαστήρια στους φοιτητές; Της εξήγησα πιο είναι το σημερινό καθεστώς στην Ανώτατη Εκπαίδευση, πολύ διαφορετικό και πολύ καλύτερο επιστημονικά από αυτό της εποχής της.
Τέλος, μια άλλη άμεση εμπειρία μου που σχετίζεται με τον Παπαπέτρου είναι η εξής: είχα συναντηθεί με τον αγαπητό μου Καθηγητή Δάσκαλο Καίσαρα Αλεξόπουλο, μας έμαθε πολλά που μας βοήθησαν πολύ στη σταδιοδρομία μας. Μου είπε πως (νομίζω) το 1963 ο Παπαπέτρου ήταν υποψήφιος για τη θέση (έδρα τότε) καθηγητή Θεωρητικής Φυσικής. Κατά τη γνώμη της επιτροπής καθηγητών για την εκλογή του ήταν εξαιρετικός επιστήμονας αλλά με λύπη του μου είπε ότι η εποχή ακόμη και τότε ήταν τέτοια, πολιτικοκοινωνικά, που δε μπορούσαν να τον εκλέξουν καθηγητή. Έτσι χάθηκε άλλη μια ευκαιρία να μεγαλουργήσει ο Παπαπέτρου και μέσα στον ελληνικό πανεπιστημιακό χώρο.
Ίσως για τον Παπαπέτρου μπορεί να πει κάποιος ότι «ουδέν κακό αμιγές καλού». Δηλαδή, αν δεν τον απέλυαν πράγμα που τον έστειλε εκτός Ελλάδας, θα είχε την εξέλιξε που είχε; Να σημειώσομε πως το επιστημονικό κλίμα εκείνης της εποχής στην Ελλάδα δεν ήταν καθόλου πρόσφορο. Θα ήταν απομονωμένος και η εξέλιξή του θα ήταν περιορισμένη. Δεν υπάρχει καμιά σύγκριση για το επιστημονικό κλίμα στην Ελλάδα του σήμερα και του τότε. Χωρίς την αλληλεπίδραση των επιστημόνων δε μπορεί να υπάρξει πρόοδος της επιστήμης ούτε να αναδειχτούν μεγάλοι επιστήμονες.
tinanantsou.blogspot.gr
Ο τομέας Φυσικής αποφάσισε σήμερα να τιμήσει τον μεγάλο φυσικό στο πεδίο της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας Αχιλλέα Παπαπέτρου, προτείνοντας να ονομαστεί ο δρόμος που βρίσκεται βόρεια του κτιρίου Φυσικής προς τιμήν του.
Ο Αχιλλέας Παπαπέτρου ήταν καθηγητής στο ΕΜΠ από το 1940 - 1946, οπότε εκδιώχθηκε για τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Αυτό είχε το (καλό) αποτέλεσμα να ακολουθήσει μια σημαντική καριέρα στο εξωτερικό, αρχής γενομένης με τη συνεργασία του με τον Erwin Schrödinger στο DIAS του Δουβλίνου.
Το έργο του είναι πολύ μεγάλο και σημαντικό, ενδεικτικά αναφέρονται οι εξισώσεις Mathisson–Papapetrou–Dixon equations, η λύση Majumdar–Papapetrou solution, και οι συντεταγμένες Weyl−Lewis−Papapetrou.
Ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο για αυτόν, με πολλά ανέκδοτα, έχει γραφτεί από τον Ομότιμο Καθηγητή του τομέα και πρώην Αντιπρύτανη Εμμανουήλ Δρη:
============================================
Ο Αχιλλέας Παπαπέτρου γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1907 στην Κάτω Τζουμαγιά (ή απλώς Τζουμαγιά) Σερρών. Σήμερα η Τζουμαγιά λέγεται Ηράκλεια. Ο πατέρας του ήταν δάσκαλος.Η Άνω Τζουμαγιά ανήκει στη Βουλγαρία. Τότε η Βόρεια Ελλάδα ήταν ακόμη υπό την Οθωμανική κυριαρχία. Ο Παπαπέτρου πέθανε στο Παρίσι, 12 Αυγούστου 1997. Κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο η οικογένειά του αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Τζουμαγιά, που τότε είχε ενωθεί με την Ελλάδα, αλλά επέστρεψε μετά τον πόλεμο. Ο Παπαπέτρου τέλειωσε το (εξατάξιο) Γυμνάσιο Σερρών το 1925. Ως μαθητής έδειξε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τα μαθηματικά και τη φυσική με τα οποία ασχολιόταν ιδιαιτέρως. Μετά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση πήγε στην Αθήνα όπου σπούδασε στο Ε.Μ.Πολυτεχνείο Μηχανολόγος- Ηλεκτρολόγος Μηχανικός. Αποφοίτησε το 1930, εργάστηκε για λίγο ως Μηχανικός και διορίστηκε βοηθός στην έδρα των Μαθηματικών στο Ε.Μ.Πολυτεχνείο.
Δεν τον χωρά ο περιορισμένος εκείνη την εποχή ελληνικός ακαδημαϊκός χώρος. Οι φιλοδοξίες του για έρευνα είναι πολύ μεγάλες. Βρίσκει χρηματοδότηση και το 1934 μεταβαίνει στο Πανεπιστήμιο της Στουτγκάρδης (Stuttgart) στη Γερμανία για να εκπονήσει διδακτορική διατριβή. Δεν είναι τυχαία η επιλογή της Γερμανίας, στο μεσοπόλεμο ήταν το κέντρο της επιστημονικής πρωτοπορίας. Σημειώνομε ότι δεν επηρεάστηκε από το γεγονός ότι πηγαίνει σε μια χώρα όπου το ιδεολογικοπολιτικό κλίμα είναι τελείως αντίθετο με τις δικές του πεποιθήσεις. Εργάζεται υπό την επίβλεψη του καθηγητή Πωλ Έβαλντ (Paul Ewald), από τα μεγαλύτερα ονόματα στην Κρυσταλλογραφία. Το θέμα της διδακτορικής του διατριβής είναι στην περιοχή της Φυσικής Στερεάς Κατάστασης (Solid State Physics), συγκεκριμένα: Ανάπτυξη Κρυστάλλων Δενδριτικής Μορφής. Πήρε το διδακτορικό του το 1935. Όπως αναφέρει ο καθηγητής του Paul Ewald, στον τιμητικό τόμο για τον Παπαπέτρου με αφορμή τη συνταξιοδότησή του (1977) , είχε εξαιρετική μεθοδικότητά στο πειραματικό μέρος και χαρακτηρίζει την εργασία για το διδακτορικό του ως κλασική. Κάνει εντύπωση το σχόλιο του Ewald γιατί ο Παπαπέτρου είναι γνωστός ως Θεωρητικός Φυσικός και όχι ως Πειραματικός Φυσικός. Όμως η Φυσική Στερεάς Κατάστασης δεν φαίνεται να τον ενθουσιάζει, τον γοητεύει ο τομέας της Θεωρίας της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν , Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας (1905) και Γενική Θεωρία της Σχετικότητας (1915). Στην Στουτγκάρδη γνωρίζεται με έναν βοηθό του Paul Ewald, τον Χέλμουτ Χονλ (Helmut Hoenl). Οι δυο τους ενδιαφέρονταν για τον τομέα της Σχετικότητας και εργάστηκαν μαζί πάνω σε διαφορικές εξισώσεις κίνησης σωματιδίων με ιδιοστροφορμή, σπιν, με χρήση της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Μετά το διδακτορικό, 1935, γύρισε στην Ελλάδα και διορίστηκε επιμελητής στο ΕΜΠολυτεχνείο, στη Σχολή Μηχανολόγων-Ηλεκτρολόγων Μηχανικών. . Το 1939 εκλέγεται Καθηγητής Φυσικής στο ΕΜΠ και διορίζεται σε αυτή τη θέση το 1940.
Κατά τη διάρκεια της Ναζιστικής κατοχής συνέχισε να διδάσκει και συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση κατά των κατακτητών, οργανωμένος στο Ε.Α.Μ. (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο). Διοργάνωσε τα πρώτα σεμινάρια Σχετικότητας στην Ελλάδα, πράγμα πρωτοποριακό ακόμη και για τα διεθνή δεδομένα της εποχής. Προϊόν της διδασκαλίας του στο Πολυτεχνείο είναι η συγγραφή ενός βιβλίου, Μαθήματα Ατομικής και Πυρηνικής Φυσικής, εκδόθηκε το 1946.
Το βιβλίο είναι γραμμένο σε απλή δημοτική γλώσσα, πράγμα που δεν γινότανε ούτε στα μεταγενέστερα πολλά χρόνια, όταν κυριαρχούσε η απλή καθαρεύουσα. Επίσης στον πρόλογο φαίνεται με σαφήνεια η προτίμηση του συγγραφέα για τον Διαλεκτικό Υλισμό στην ερμηνεία της εξέλιξης της Επιστήμης. Ακόμη διαφοροποιείται από άλλους της εποχής του, στο ότι αναγνωρίζει και δικαιολογεί τη χρήση περισσότερων μαθηματικών στη νεότερη Φυσική. Πολλοί θεωρούσαν ότι έτσι μαθηματικοποιείται η Φυσική. Με αυτό το πνεύμα δεν κάνει εκλαΐκευση στα μαθήματά του. Εξακολουθεί να εργάζεται σε θέματα της Γενικής Σχετικότητας αποκομμένος από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Δημοσιεύει εργασίες του στα πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών στα Γαλλικά. Το όνομα του Παπαπέτρου εμπλέκεται στην εκτέλεση από τον ΕΛΑΣ, των καθηγητών του Πολυτεχνείου Ι. Θεοφανόπουλου και Σπ. Κορώνη. Ο καθηγητής Γ. Σαρρόπουλος πέθανε από τις κακουχίες (μετά τον επαναπατρισμό του) από την ομηρία του από τον ΕΛΑΣ. Είναι δύσκολο σήμερα να καταλάβομε τι γινότανε την εποχή εκείνη στην ελληνική κοινωνία και στο χώρο του Πολυτεχνείου. Οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις ήτανε τρομερές. Σημαντικοί καθηγητές του ΕΜΠ όπως ο Ν. Κριτικός (Μαθηματικός) υπερασπίζονται τον Παπαπέτρου θεωρώντας την κατηγορία ως σκευωρία. Τελικώς επικρατεί η άποψη της αντίθετης μερίδας καθηγητών και ο Παπαπέτρου απολύεται από τη θέση του Καθηγητή, 1946. Μετά την απόλυσή του, με τη σύσταση του καθηγητή του Πωλ Έβαλντ δέχτηκε πρόσκληση από τον Ερβιν Σρέντινκερ (Erwin Schroedinger, νόμπελ Φυσικής για την Κβαντομηχανική), τη δέχτηκε και έγινε επιστημονικός συνεργάτης στο περίφημο Ινστιτούτο Ανωτέρων Μελετών του Δουβλίνου της Ιρλανδίας (Dublin Institute for Advanced Studies), όπου ήταν διευθυντής ο Σρέντινγκερ.
Εργάστηκε μαζί του πάνω σε Ενοποιημένες Θεωρίες Πεδίου. Όμως παράλληλα εργάστηκε και στο αγαπημένο του θέμα, τη Γενική Σχετικότητα. Το 1948 δέχτηκε πρόσκληση και πήγε στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ στην Αγγλία όπου έμεινε μέχρι το 1952. Εκεί συνέχισε την έρευνά του πάνω στη Σχετικότητα με πολύ σημαντικές επιστημονικές εργασίες. Συνεργάστηκε με δυο διάσημους Φυσικούς τον Leon Rosenfeld (Βέλγος Θεωρητικός Φυσικός σε πολλά πεδία της Φυσικής) και τον P.M.S. Blackett πειραματικό φυσικό (Νόμπελ 1948, έρευνα με κοσμικές ακτίνες). Το 1952 δέχτηκε πρόσκληση και πήγε στο (τότε) Ανατολικό Βερολίνο ως ερευνητής στο Ινστιτούτο Μαθηματικών Ερευνών της Γερμανικής Ακαδημίας Επιστημών. Εκεί δημιούργησε μια ερευνητική ομάδα για τη Σχετικότητα. Το 1957 διορίστηκε καθηγητής Θεωρητικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ (Humboldt University). Συνεργάστηκε κυρίως με νέους ερευνητές τους οποίους εκπαίδευσε. Μερικοί έγιναν σημαντικοί στη Σχετικότητα. Την ακαδημαϊκή χρονιά 1961-1962 πήγε στο Παρίσι στο Ινστιτούτο Henri Poincare του CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής έρευνας). Το 1962 μετακινείται στο εν λόγω ινστιτούτο σε θέση Διευθυντή Ερευνών όπου παρέμεινε μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1977. Το 1967 απέκτησε και τη Γαλλική υπηκοότητα (μαζί με την Ελληνική). Αιτία γι’ αυτό ήταν η επιβολή Δικτατορίας στην Ελλάδα. Θεώρησε πως ένεκα των πεποιθήσεών του δε θα γινόταν ξανά δεκτός στην πατρίδα του. Το 1975 έγινε διευθυντής του Εργαστηρίου Θεωρητικής Φυσικής στο παραπάνω Γαλλικό Ινστιτούτο. Ο Παπαπέτρου υπήρξε επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πρίνσετον (1964-1965) των ΗΠΑ, στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης (1970-1971) της Αυστρίας και στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης (1972) των ΗΠΑ. Στη Βοστόνη έδωσε διαλέξεις που το 1974 οδήγησαν στην έκδοση βιβλίου του στα Αγγλικά με τίτλο Διαλέξεις στη Γενική Σχετικότητα (Lectures on General Relativity). Πρόκειται για ένα πολύ καλό βιβλίο που αποτελεί μια συνοπτική θεώρηση της Γενικής Σχετικότητας. Αξίζει να τονίσομε πως ο Παπαπέτρου εργάστηκε θεωρητικά και πάνω σε βαρυτικά κύματα και τους ανιχνευτές τους. Η επιβεβαίωση της ύπαρξής τους έχει οδηγήσει σε δυο βραβεία Νόμπελ σχετικά πρόσφατα. Ο Παπαπέτρου με τη γυναίκα του την Κούλα φιλοξένησαν πλήθος Ελλήνων νέων Φυσικών όταν ήταν στο Παρίσι. Κέρδισε με τον χαρακτήρα του την αγάπη και την εκτίμηση των συναδέλφων του και των μαθητών του. Είναι εντυπωσιακό το ότι ενώ βρίσκονταν στην Ανατολική Γερμανία του επέτρεψαν να πάει στις ΗΠΑ το 1959, μέσα στον ψυχρό πόλεμο και με τη σειρά τους οι ΗΠΑ τον δέχτηκαν. Αυτό δείχνει το υψηλό επιστημονικό του κύρος διεθνώς. Για τη μεγαλοψυχία του απέναντι στους συναδέλφους του, στο βιβλίο του Κιπ Θορν (Νόμπελ Φυσικής για τα βαρυτικά κύματα, 2020) με τίτλο Μαύρες Τρύπες και στρεβλώσεις του
Χρόνου, αναφέρεται το εξής περιστατικό: Στο Συμπόσιο για Σχετικιστική Αστροφυσική του Τέξας (ΗΠΑ), το 1963 έκαμε μια ανακοίνωση διάρκειας 10 λεπτών ο Ρόυ Πάτρικ Κερ. Εκείνη την εποχή η μόδα για την έρευνα σε αυτό το πεδίο δεν σχετίζονταν με το πολύ μαθηματικό θέμα που ανακοίνωνε ο Κερ. Πολλοί βγήκαν από την αίθουσα, άλλοι ψιθύριζαν μεταξύ τους και άλλοι μισοκοιμότανε. Ο Παπαπέτρου κορυφαίος σχετικιστής παγκοσμίως έγινε άξαλλος. ΄Οταν ο Κερ τέλειωσε την ομιλία του ο Παπαπέτρου ζήτησε το λόγο και με έντονο ύφος εξήγησε τη σπουδαιότητα του αποτελέσματος του Κερ. Είπε πως ο ίδιος και άλλοι προσπαθούσαν επί 30 χρόνια, χωρίς επιτυχία, να βρουν μια λύση των εξισώσεων της Γενικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν που να είναι του τύπου που βρήκε ο Κερ. Σήμερα η λύση Κερ είναι παγκοσμίως γνωστή και έχει μεγάλη αστροφυσική αξία αφού σχετίζεται με τις Μαύρες Τρύπες όταν περιστρέφονται (συστρέφονται). Οι Θορν και James Bardeen έχουν δείξει ότι κάθε μαύρη τρύπα αργά ή γρήγορα αποκτά σημαντική συστροφή.
Θα πω δυο λόγια που σχετίζονται με τον Παπαπέτρου για τα οποία έχω μια πιο άμεση γνώση. Έχω ακούσει από το Δημήτρη Χριστοδούλου ότι το 1968 στο σπίτι του Παπαπέτρου στο Παρίσι συναντήθηκαν ο John Wheeler καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πρίνσετον (ΗΠΑ), ο Παπαπέτρου και ο μικρός μαθητής, κάπου 17 ετών, της προτελευταίας τάξης του τότε εξαταξίου γυμνασίου Δημήτρης Χριστοδούλου (φυσικά με συνοδό). Η συνάντηση είχε προγραμματιστεί από τον Γουίλερ επειδή του είχαν γράψει σχετικά με τον ιδιοφυή μαθητή το «Δημητράκη». Ο Γουίλερ θα επισκέπτονταν τον φίλο του Παπαπέτρου και έτσι έγινε η συνάντηση. Οι δυο επιστήμονες μίλησαν με το μικρό Χριστοδούλου. Συνάντησα λίγο καιρό πριν (1967) το Χριστοδούλου στο Δημόκριτο (τον έφερε η μητέρα του). Διαπίστωσα ότι ήξερε μαθηματικά και φυσική που εμείς τότε μαθαίναμε μετά την αποφοίτησή μας από το Φυσικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Φαίνεται ο Παπαπέτρου ήταν αυτός που κατάλαβε πως ο Χριστοδούλου είχε κλίση κυρίως στα Μαθηματικά. Τελικώς έγινε δεκτός ως φοιτητής στο Πρίνσετον χωρίς το απολυτήριο της Μέσης Εκπαίδευσης. Σε τρία περίπου χρόνια πήρε και διδακτορικό σε θέμα που σχετίζεται με μαύρες τρύπες. Επιβλέπων ήταν ο Γουίλερ ο οποίος είχε επιβλέψει και το διδακτορικό του Feynman (Νόμπελ 1965). Ο Χριστοδούλου ασχολήθηκε με Γενική Σχετικότητα και μερικά χρόνια αργότερα βρήκε, θα λέγαμε, τον εαυτό του (θυμηθείτε τι είπε ο Παπαπέτρου) και εμβάθυνε κυρίως σε μαθηματικά, λύνοντας εξαιρετικά δύσκολα προβλήματα. Είναι από τους διασημότερους σύγχρονους μαθηματικούς του κόσμου.
Το 1972 ήμουν μεταπτυχιακός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο Syracuse (ΗΠΑ). Ένας από τους καθηγητές μου ήταν ο διάσημος σε θέματα Σχετικότητας Peter Bergmann. Είχε υπάρξει συνεργάτης του Αϊνστάιν. Ήταν το μεγαλύτερο όνομα Φυσικού στο Φυσικό Τμήμα του Πανεπιστήμιο των Συρακουσών. Εκείνη τη χρονιά κάλεσε τον Παπαπέτρου που ήταν φίλος του και μας έδωσε μια διάλεξη. Μέχρι τότε είχα ακούσει πως ο Παπαπέτρου είχε απολυθεί από το ΕΜΠ λόγω των πολιτικών πεποιθήσεών του αλλά δεν ήξερα αρκετά για το επιστημονικό του μέγεθος. Ο Bergmann παρουσίασε τον φίλο του Αχιλλέα εκθειάζοντάς τον. Θυμούμαι πως εκτός των άλλων, είπε πως και οι δυο είχαν προτείνει παρόμοιες εκδοχές θεωριών βαρύτητας αλλά ο Αχιλλέας τον πρόλαβε και την πρότεινε λίγο καιρό πριν από εκείνον. Στη συνέχεια ο Παπαπέτρου μας μίλησε για βαρυτικά κύματα και την επίδρασή τους σε ανιχνευτές της εποχής εκείνης. Η ύπαρξη των βαρυτικών κυμάτων πιστοποιήθηκε κάπου 45 με 50 χρόνια μετά. Ο Παπαπέτρου μου φάνηκε ένας ήρεμος συμπαθής άνθρωπος, αυτό που λέμε γλυκός άνθρωπος.
Μια άλλη μου εμπειρία ήταν όταν το 1998 μίλησα στο τηλέφωνο με τη γυναίκα του την Κούλα λίγο μετά τον θάνατό του. Χρειαζόμουν μια φωτογραφία του για να βάλω σε ένα βιβλίο Φυσικής για τη Μέση Εκπαίδευση που γράψαμε τότε. Η Κούλα Παπαπέτρου ήτανε βοηθός στο Πολυτεχνείο, συμμετείχε στην εργαστηριακή άσκηση των φοιτητών, όταν ο άνδρας της ήτανε Καθηγητής. Μου έκανε την ερώτηση : ποιος κάνει τώρα τα εργαστήρια στους φοιτητές; Της εξήγησα πιο είναι το σημερινό καθεστώς στην Ανώτατη Εκπαίδευση, πολύ διαφορετικό και πολύ καλύτερο επιστημονικά από αυτό της εποχής της.
Τέλος, μια άλλη άμεση εμπειρία μου που σχετίζεται με τον Παπαπέτρου είναι η εξής: είχα συναντηθεί με τον αγαπητό μου Καθηγητή Δάσκαλο Καίσαρα Αλεξόπουλο, μας έμαθε πολλά που μας βοήθησαν πολύ στη σταδιοδρομία μας. Μου είπε πως (νομίζω) το 1963 ο Παπαπέτρου ήταν υποψήφιος για τη θέση (έδρα τότε) καθηγητή Θεωρητικής Φυσικής. Κατά τη γνώμη της επιτροπής καθηγητών για την εκλογή του ήταν εξαιρετικός επιστήμονας αλλά με λύπη του μου είπε ότι η εποχή ακόμη και τότε ήταν τέτοια, πολιτικοκοινωνικά, που δε μπορούσαν να τον εκλέξουν καθηγητή. Έτσι χάθηκε άλλη μια ευκαιρία να μεγαλουργήσει ο Παπαπέτρου και μέσα στον ελληνικό πανεπιστημιακό χώρο.
Ίσως για τον Παπαπέτρου μπορεί να πει κάποιος ότι «ουδέν κακό αμιγές καλού». Δηλαδή, αν δεν τον απέλυαν πράγμα που τον έστειλε εκτός Ελλάδας, θα είχε την εξέλιξε που είχε; Να σημειώσομε πως το επιστημονικό κλίμα εκείνης της εποχής στην Ελλάδα δεν ήταν καθόλου πρόσφορο. Θα ήταν απομονωμένος και η εξέλιξή του θα ήταν περιορισμένη. Δεν υπάρχει καμιά σύγκριση για το επιστημονικό κλίμα στην Ελλάδα του σήμερα και του τότε. Χωρίς την αλληλεπίδραση των επιστημόνων δε μπορεί να υπάρξει πρόοδος της επιστήμης ούτε να αναδειχτούν μεγάλοι επιστήμονες.
tinanantsou.blogspot.gr
ΜΟΙΡΑΣΤΕΙΤΕ
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ ΑΡΘΡΟ
Ρεκόρ για την Eurostar: 20 εκατομμύρια επιβάτες μεταφέρθηκαν το 2025
ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ
