Η φλοκάτη υπήρξε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα προϊόντα της ελληνικής υφαντικής τέχνης. Φτιαγμένη αρχικά για να προστατεύει από το κρύο, έφτασε να θεωρείται ιδιαίτερα μοντέρνο διακοσμητικό στοιχείο, γνωρίζοντας μεγάλη επιτυχία και στο εξωτερικό κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970.
Μάλλινη φλοκάτη, 1900-1930, Φωτ: Λαογραφικό Μουσείο Μετσόβου Οι ρίζες της φλοκάτηςΗ φλοκάτη ή βελέντζα όπως ήταν η αρχική ονομασία της έχει τις ρίζες της στις ορεινές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας, όπου η κτηνοτροφία εξασφάλιζε άφθονο μαλλί για την κατασκευή υφαντών. Ιδιαίτερα συνδεδεμένη με την παράδοση αυτή είναι η Σαμαρίνα της Πίνδου, ενώ σημαντική θέση κατείχε και στην υφαντική παραγωγή άλλων περιοχών της Ηπείρου και της Θεσσαλίας.
Στα παραδοσιακά νοικοκυριά, το μαλλί των προβάτων αποτελούσε πολύτιμη πρώτη ύλη. Με αυτό κατασκευάζονταν στρωσίδια, σκεπάσματα και υφάσματα που προστάτευαν από το κρύο, ειδικά στις πιο ορεινές περιοχές. Η φλοκάτη ξεχώριζε για το πυκνό, μακρύ τρίχωμά της, το οποίο συγκρατούσε τον αέρα και πρόσφερε ιδιαίτερα καλή θερμομόνωση.
Η κατασκευή της γινόταν στον αργαλειό, με μάλλινα νήματα που σχημάτιζαν τη βάση του υφαντού και μακριές τούφες μαλλιού που στερεώνονταν κατά την ύφανση. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ανθεκτικό, βαρύ ύφασμα με χαρακτηριστική μαλλιαρή επιφάνεια.
Η φλοκάτη δεν είχε μόνο πρακτική αξία. Αποτελούσε και σημαντικό αντικείμενο της οικογενειακής περιουσίας, ενώ περιλαμβανόταν πολύ συχνά στην ...προίκα των κοριτσιών. Υπήρχαν ακόμη ιδιαίτερες φλοκάτες με διακοσμητικά σχέδια, που συνδέονταν με τον γάμο και χρησιμοποιούνταν σε γιορτινές περιστάσεις.
Στο Λαογραφικό Μουσείο Μετσόβου διατηρούνται φλοκάτες του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, τεκμήρια της θέσης τους στην τοπική χειροτεχνική παραγωγή.
Η νεροτριβή
Το χαρακτηριστικό που έκανε τη φλοκάτη να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα μάλλινα υφαντά ήταν η επεξεργασία της μετά τον αργαλειό.
Το υφαντό μεταφερόταν στη νεροτριβή, γνωστή σε αρκετές περιοχές και ως ντριστέλα. Εκεί, η δύναμη του τρεχούμενου νερού το χτυπούσε και το ανακινούσε μέσα σε ειδικές εγκαταστάσεις. Με την επεξεργασία αυτή, η μάλλινη βάση γινόταν πιο συμπαγής, ενώ οι μακριές ίνες άνοιγαν και αποκτούσαν τον χαρακτηριστικό πλούσιο όγκο τους.
Η διαδικασία απαιτούσε άφθονο νερό και γι' αυτό αναπτύχθηκε κυρίως σε ορεινούς τόπους με πηγές και ορμητικά ρεύματα. Ακολουθούσε το στέγνωμα σε ανοιχτό χώρο, συχνά με τις φλοκάτες απλωμένες ή κρεμασμένες σε μεγάλες επιφάνειες.
Το τελικό αποτέλεσμα εξαρτιόταν τόσο από την ποιότητα του μαλλιού και την πυκνότητα της ύφανσης όσο και από τη σωστή επεξεργασία στη νεροτριβή. Η τεχνική αυτή διατηρήθηκε ακόμη και όταν η παραγωγή άρχισε να οργανώνεται σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε στα μέσα του 20ού αιώνα, όταν η παραδοσιακή φλοκάτη άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προϊόν με σημαντικές εμπορικές δυνατότητες.
Σημαντικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη είχε η Βιοκαρπέτ, η δραστηριότητα της οποίας ξεκίνησε το 1950, όταν ο Ιωάννης Καντώνιας δημιούργησε στη Σαμαρίνα ένα οικοτεχνικό εργαστήριο νημάτων για την παραγωγή φλοκάτης. Πέντε χρόνια αργότερα η επιχείρηση μεταφέρθηκε στη Λάρισα, ενώ από το 1963 άρχισε να εξετάζει τη δυνατότητα μαζικής παραγωγής
Η εξέλιξη αυτή επέτρεψε στη φλοκάτη να ξεπεράσει τα όρια της τοπικής χειροτεχνίας. Ελληνικές επιχειρήσεις αύξησαν την παραγωγή τους και ανέπτυξαν εξαγωγική δραστηριότητα, ανταποκρινόμενες στο ενδιαφέρον των ξένων αγορών.
Η ανάπτυξη της παραγωγής συνδέθηκε και με τη χρήση εισαγόμενων πρώτων υλών. Ήδη τη δεκαετία του 1970, για την κατασκευή ελληνικών φλοκατών χρησιμοποιούνταν, εκτός από το εγχώριο, και μαλλί από τη Νέα Ζηλανδία και την Αυστραλία, που ξεχώριζε για την απαλότητα και τη λευκότητά του. Η ελληνική ταυτότητα της φλοκάτης εξακολουθούσε βεβαίως να συνδέεται με την παραδοσιακή τεχνική ύφανσης και επεξεργασίας της, ανεξάρτητα από την προέλευση της πρώτης ύλης.
Το 1966 θεσπίστηκαν στην Ελλάδα συγκεκριμένες προδιαγραφές για τη φλοκάτη, που αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την ελληνική κατασκευή, τη χρήση μαλλιού, το βάρος και την επεξεργασία του υφαντού με νερό. Η καθιέρωση αυτών των χαρακτηριστικών συνέβαλε στη διάκρισή της από άλλα χαλιά με μακρύ πέλος.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 η φλοκάτη είχε ήδη αποκτήσει σημαντική παρουσία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε άρθρο του περιοδικού The Athenian, τον Νοέμβριο του 1974, περιγράφεται ως ένα ιδιαίτερα επιτυχημένο ελληνικό εξαγώγιμο προϊόν, το οποίο πωλούνταν σε καταστήματα επίπλων και χαλιών σε ολόκληρη την αμερικανική αγορά.
Η φλοκάτη στη διακόσμηση των δεκαετιών 1960 -1970
Η διεθνής επιτυχία της φλοκάτης συνέπεσε με μια γενική σημαντική αλλαγή στην αισθητική των σπιτιών. Τη δεκαετία του 1960 και ιδιαίτερα τη δεκαετία του 1970, τα χαλιά με μακρύ πέλος έγιναν ιδιαίτερα δημοφιλή, καθώς η διακόσμηση απομακρυνόταν από τους αυστηρά διαμορφωμένους χώρους των προηγούμενων δεκαετιών.
Η ελληνική φλοκάτη, με την πλούσια υφή και την απαλή επιφάνειά της, ταίριαζε σε αυτή τη νέα αντίληψη. Χρησιμοποιήθηκε σε καθιστικά, υπνοδωμάτια και χώρους χαλάρωσης.
Αρχικά κυριαρχούσαν οι φυσικές αποχρώσεις του μαλλιού, κυρίως το λευκό και το εκρού. Με την αύξηση της ζήτησης εμφανίστηκαν φλοκάτες σε πολλά χρώματα, αλλά και με γεωμετρικά σχέδια, προσαρμοσμένες στις διακοσμητικές προτιμήσεις της εποχής.
Φλοκάτη σε μοντέρνο καθιστικό με κόκκινο καναπέ ZOOM και πολυθρόνα KRÖKEN, από τον κατάλογο IKEA του 1970. Φωτογραφία: IKEA Museum.
Η παρουσία της φλοκάτης στη διεθνή αγορά αποτυπώνεται ακόμη και στους καταλόγους μεγάλων εταιρειών επίπλων. Στον κατάλογο της IKEA του 1970, μια φλοκάτη εμφανίζεται σε μοντέρνο καθιστικό, δίπλα σε χαμηλή πολυθρόνα και έναν έντονα κόκκινο καναπέ. Η εικόνα αυτή, που διατηρείται στο αρχείο του Μουσείου IKEA, είναι χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο ένα παραδοσιακό ελληνικό υφαντό εντάχθηκε ακόμη και στη σύγχρονη σκανδιναβική διακόσμηση.
Η φλοκάτη στη σύγχρονη διακόσμηση
Η μόδα των χαλιών με μακρύ πέλος υποχώρησε τις επόμενες δεκαετίες, χωρίς όμως η φλοκάτη να χαθεί από την αγορά. Σήμερα εξακολουθεί να κατασκευάζεται στην Ελλάδα και να διατίθεται στο εξωτερικό.
Η πλούσια μάλλινη υφή της χρησιμοποιείται πλέον όχι μόνο σε χώρους με ρετρό αναφορές, αλλά και σε μίνιμαλ, σκανδιναβικά και σύγχρονα καθιστικά και υπνοδωμάτια. Ιδιαίτερα οι φλοκάτες σε φυσικό λευκό και εκρού συνδυάζονται με ξύλο, λιτά έπιπλα και ουδέτερα χρώματα, προσθέτοντας ζεστασιά και μια έντονη αντίθεση υφών.
Ένας ουσιαστικός λόγος που η φλοκάτη δεν διατηρεί πλέον την παλιά της θέση στα ελληνικά σπίτια είναι η απαιτητική συντήρησή της. Το μακρύ και πυκνό πέλος συγκρατεί σκόνη και δυσκολεύει τον καθημερινό καθαρισμό, ενώ το πλύσιμο και κυρίως το στέγνωμά της χρειάζονται ιδιαίτερη φροντίδα. Ακόμη και ο καθαρισμός σε εξειδικευμένο ταπητοκαθαριστήριο πρέπει να γίνεται με κατάλληλες μεθόδους, ώστε να διατηρηθούν ο όγκος και η χαρακτηριστική υφή του μαλλιού.
Στη σημερινή αγορά κυκλοφορούν και πολλά χαλιά που μιμούνται την εμφάνιση της φλοκάτης, ακόμη και από συνθετικές ίνες. Η αυθεντική ελληνική φλοκάτη διατηρεί, ωστόσο, τη δική της ταυτότητα, χάρη στη μάλλινη κατασκευή και την ιδιαίτερη επεξεργασία που της χαρίζει την πυκνή, αφράτη και ζεστή υφή. Τα ίδια, αρχικά χαρακτηριστικά που επέτρεψαν σε ένα παραδοσιακό ελληνικό υφαντό να αποκτήσει διεθνή αναγνώριση και να παραμείνει παρόν στη διακόσμηση μέχρι σήμερα.
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ
pinterest/soulouposeto
soulouposeto
